«آقازاده ها» در جمهوری اسلامی

 

ایران وایر، شهرام رفیع زاده:

به رغم آنکه اصطلاح «آقازاده» از سال ها پیش انقلاب برای فرزندان روحانیان سرشناس و به ویژه مراجع تقلید به یک «عنوان کلی» و رایج و البته با بار مثبت رواج یافت اما در سالهای استقرار جمهوری اسلامی این اصطلاح دستخوش تحولات گسترده ای شده است. شماری از آقازاده ها در جریان استقرار جمهوری اسلامی به مخالفانخمینی پیوستند. برخی از آنها اعدام شده و یا کشته شدند و این اعدام ها و کشتارها در مواردی با موافقت و چراغ سبز پدرانشان همراه بود، گروهی دیگر از پدران اما به همراه فرزندان شان از صحنه سیاسی حذف و برخی از آنها جانشان را نیز از دست داند.

در دهه هفتاد مفهوم «آقازاده» و «آقازادگی» با تغییر دیگری مواجه شد. نسلی از «آقازاده ها» در حاشیه امن پدرانشان به فعالیت اقتصادی رو آورده و به ثروت های افسانه ای دست یافتند. از اواخر دهه هفتاد «فساد» اقتصادی و سیاسی با نام «آقازاده ها» گره خورد تا انجا که علی ربیعی یک چهره امنیتی و اطلاعاتی که در سال های دوره ریاست جمهوری محمد خاتمی به عنوان مشاور امنیتی رئیس جمهور فعالیت می کرد، سال ۷۷ طی مقاله ای با عنوان «آقازاده ها» در روزنامه کار و کارگر «آقازاده ها» را به صراحت به رانتخواری و فساد اقتصادی گره زد.

علی ربیعی بعدها طی گفت و گویی با خبرنامه داخلی حزب مشارکت گفت «پديده‌ای كه من نسبت به آن هشدار دادم اين بود كه براي افراد نزديك به افراد قدرتمند با بهره‌گيري از امكانات و قدرت فضايي مهيا مي‌شود كه ديگران قدرت رقابت با آنها را ندارند و به اين ترتيب وارد عرصه‌هايي از اقتصاد مي‌شوند كه نه زحمت كار توليدي را دارد و نه ضريب هوشي مي‌خواهد، بلكه با رانت قدرت در بخش‌هاي تجاري و دلالي وارد اقتصاد مي‌شوند و پيمانكارهاي صوري انجام مي‌دهند و اين مسأله خود زمينه‌ساز فسادهاي ديگر و تحريك افراد سالم در جامعه مي‌شود.» او در خرداد سال ۸۶ نیز طی گفت و گویی با روزنامه “شرق” نوع دیگری از فساد رایج در کشور را «فساد قدرت» توصیف کرد و گفت که «ما با يك نوع فساد هم در كشورمان مواجهيم كه فساد قدرت نام دارد» و «يك طبقه‌ای هستند كه قدرت را دودستي چسبيده‌اند ولي به لحاظ اقتصادي سلامت دارند» و «البته حلقه‌هاي دوم و سوم دور اين افراد فساد اقتصادي دارند.»

در جریان یکدست سازی حاکمیت و به قدرت رسیدن محمود احمدی نژاد در سال ۸۴ ، مخالفان اصلاحات نیز به استفاده های مکرر از شعار مبارزه با مفاسد اقتصادی و ابراز نظرها درباره «آقازاده ها» رو آوردند. به ویژه در جریان دور دوم انتخابات همان سال حامیان احمدی نژاد اتهامات سنگینی را متوجه فرزندان هاشمی رفسنجانی و علی اکبر ناطق نوری وارد کردند.

در همان انتخابات سال ۸۴ نامه سرگشاده ۲۹ خرداد ۸۴ مهدی کروبی به آیت الله خامنه ای در اعتراض به «دخالت بخش هایی از سپاه و بسیج» و«حرکت کودتاگونه شورای نگهبان» از «آقازاده»های دیگری هم رونمایی کرد. مهدی کروبی در آن نامه برای نخستین بار از «مجتبی خامنه ای» یکی از چهار پسر آیت الله خامنه ای و داماد غلامعلی حدادعادل رییس وقت مجلس هفتم، به عنوان «آقازاده» ای نامبرد که فعالیت های گسترده و البته پنهانی در جریان انتخابات داشته است. او خطاب به رهبر جمهوری اسلامی نوشته بود: «اخباری مبنی بر حمايت فرزند محترم شما – آقا سيد مجتبی – از يکی از کانديداها منتشر شد که پس از به تواتر رسيدن اين اخبار نگران شدم که مبادا‌ اين موضوع مرتبط با ديدگاه حضرتعالی باشد اما تجربيات سابق و شناختی که از شما داشتم مرا مطمئن کرد که اين موضوع، نظر شخصی ايشان است.»

آقای کروبی البته این را هم نوشت که «پس از آن هم شنيدم که يکی از بزرگان به جنابعالی گفته‌اند که “آقازاده حضرتعالی از فلان شخص حمايت می‌کند” و شما فرموده‌ايد‌ “ايشان آقا است نه آقازاده” و به هر حال مشخص شد که آن حمايت‌ها نظر شخصی آقا مجتبی بوده است.»

در جریان انتخابات سال ۸۸ باردیگر ماجرای «آقازاده ها» و این بار در ابعادی متفاوتی مورد توجه قرار گرفت. همسران، فرزندان و خانواده های چهره هایی چون آیت الله بهشتی، محمد علی رجایی، آیت الله صدوقی، آیت الله قدوسی، و خانواده های برخی از کشته شدگان سرشناس سال های جنگ چون محمد جهان آرا، مهدی باکری، حمید باکری،محمد ابراهیم همت، حجت الاسلام محلاتی، نماینده آیت الله خمینی در سپاه تا اعضای بیت آیت الله خمینی از جمله حسن خمینی و حتی چهره های محافظه کارتری چون خانواده های آیت الله مطهری که خود را«اصولگرا» می دانند با معترضان همراهی کردند و حتی در مواردی بازداشت شده، مورد ضرب و شتم قرار گرفته و از حملات رسانه ای جناح حاکم در امان نماندند.

در رده میانی ماجرا ابعادی فاجعه آمیز تر نیز در پی داشته چنانکه «محسن روح الامینی» فرزند عبدالحسین روح الامینی از چهره های اصولگرا اکنون به یکی از مشهورترین کشته شدگان بازداشتگاه کهریزک تبدیل شده است.

در میانه دهه نود نسل دیگری از آقازاده ها در دولت حسن روحانی و دیگرنهادهای حکومتی ظهور کرده اند.آنها خود را دارای «ژن خوب» معرفی کرده و در گستره وسیعی به پست های مختلف دولتی و شبه دولتی منصوب می شوند.

ایران وایر در سلسله گزارش هایی تلاش می کند با نشان دادن فراز و فرود آقازادگی در تاریخ جمهوری اسلامی و روایت حضور «آقازاده» ها در عرصه های سیاسی،اجتماعی و اقتصادی چهار دهه از تاریخ ایران معاصر، به واکاوی دقیق تر حضور این طیف کمک کند. آنچه خواندید، مقدمه این گزارش ها بود.

Share