سقوط بوئینگ۰۰۷ کره جنوبی توسط اتحاد شوروی و رمز‌گشایی از واکنش ترامپ به سرنگونی هواپیمای اوکراینی توسط جمهوری اسلامی

کاوه باوند – کیهان لندن : نظام جمهوری اسلامی از بسیاری جهات به اتحاد شوروی سوسیالیستی سابق ‌شبیه است. هر دو، حکومت‌هایی غیردمکراتیک و تمامیت‌خواه بوده و هر دو سوابق طولانی در تحدید آزادی‌های اساسی و جریان آزاد اطلاعات دارند. هر دو مدعی رهبری مبارزه جهانی با امپریالیسم غرب به رهبری آمریکا بوده و هر دو از خشونت سازمانیافته، ترور و اعدام برای سرکوب مردم ناراضی استفاده کرده‌اند.

یکی دیگر از نکات مشترک بین این دو نظام سیاسی، که ممکن است برای ما ایرانیان آموزنده باشد، مقایسه برخورد این دو نظام با حوادث فاجعه‌بار انسانیِ برآمده از کاستی‌های ساختاری این حکومت‌ها، و پیامدهای تاریخی این فجایع در سرنوشت آنهاست.

روز پنجشنبه ۲۱ دی ماه ۱۳۶۲، یک فروند جنگنده سوخوی-۱۵ اتحاد جماهیر شوروی با شلیک دو موشک هوا به هوای حرارت‌یاب، هواپیمای مسافربری بوئینگ۷۴۷ خطوط هوایی کره جنوبی را که اشتباهی به مرزهای شوروی وارد شده بود، سرنگون کرد که در نتیجه، همه ۲۶۹ سرنشین بوئینگ کره‌ای کشته شدند.

در میان کشته‌شدگان، اتباع کشورهای گوناگون از جمله ۱۰۵ کره‌ای، ۶۲ آمریکایی، ۲۸ ژاپنی، ۸ کانادایی، دو انگلیسی و حتی یک ایرانی دیده می‌شد. حضور اتباع کشورهای دیگر در میان قربانیان، ابعاد حادثه را از مرزهای شوروی و کره جنوبی فراتر برد. اتحاد شوروی که در ساعات نخستِ پس از حادثه به کلی منکر ماجرا شده بود، سرانجام ضمن قبول مسئولیت، مدعی شد که ورود هواپیمای سرنگون‌شده به آسمان شوروی بخشی از عملیات شناسایی و جاسوسی ایالات متحده بوده است. فاش شدن این حقیقت که مقامات شوروی بی‌توجه به ابعاد انسانی حادثه، به دروغ وقوع چنین حادثه‌ای را تکذیب می‌کردند، به نفرت بی‌سابقه‌ای از حکومت شوروی در میان افکار عمومی‌کشورهای غربی منجر شد. بسیاری از تاریخ‌نگاران «جنگ سرد» معتقدند که این حادثه و پیامدهای آن، در تسریع روند فروپاشی ناگزیر اتحاد شوروی که در کمتر از پنج سال بعد به انجام رسید بی‌تاثیر نبود.

پرواز شماره ۰۰۷ خطوط هوایی کره جنوبی در روز ۳۱ اوت ۱۹۸۳ با ۲۴۶ مسافر و ۲۳ نفر خدمه، نیویورک را به مقصد سئول در کره جنوبی ترک کرد. این پرواز پس از آنکه طبق برنامه در انکُرِج آلاسکا توقف کوتاهی داشت، به سوی مقصد اصلی خود سئول پرواز کرد. کمی ‌پس از برخاستن از انکرج، سیستم ناوبری هواپیما دچار مشکل شد و هواپیما از مسیر تونل هوایی خود به سوی مرز هوایی شوروی در جزیره کامچاتکا منحرف گشت. مسیری که بطور معمول توسط هواپیماهای شناسایی آر-سی-۱۳۵ آمریکایی برای نفوذ به مرز هوایی شوروی، به منظور امتحان سطح هوشیاری دفاع شوروی و جمع‌آوری سیگنال‌های الکترونیک مورد استفاده قرار می‌گرفت. فرمانده پدافند هوایی منطقه با اعلام اخطار، چندین فروند جنگنده میگ-۲۳ و سوخوی-۱۵ را برای شناسایی و مقابله به سوی هدف ناشناس فرستاد. رهبر دسته پروازی، خلبان گنادی اسوپویچ به منظور جلب توجه پرواز کره‌ای به شلیک اخطار پرداخت ولی پس از ناتوانی در ایجاد ارتباط، در حالی که هواپیمای کره‌ای با عبور از جزیره ساخالین دوباره وارد فضای بین‌المللی شده بود، دو موشک به سوی آن شلیک کرد که حداقل یکی از آنها به بوئینگ ۷۴۷ کره‌ای اصابت کرد و موجب سرنگونی آن شد. سقوط پرواز ۰۰۷ در تاریکی شب از ارتفاع ۱۰۷۰۰ متری به ژرفای تاریک دریای خروشان اُخُتسک ۱۲ دقیقه زجرآور طول کشید که در طی آن بیشتر سرنشینان هوشیار بودند.

فاجعه‌ی هواپیمای اوکراینی؛ کارشناسان مستقل هوانوردی سقوط بر اثر اصابت را محتمل‌ترین توضیح می‌دانند

در طول هفته اول پس از حادثه، رهبران شوروی به کلی منکر سرنگون کردن پرواز ۰۰۷ شدند، اما فشار‌های بین‌المللی باعث شد یک هفته بعد، به شلیک موشک به سوی بوئینگ کره‌ای اذعان کنند. در عین حال، مقامات شوروی ادعا کردند که این هواپیما در پوشش حمل مسافر مشغول عملیات جاسوسی بوده است.

عدم صداقت مقامات شوروی و بی‌توجهی به ابعاد انسانی حادثه، در کنار عدم همکاری در یافتن اجساد قربانیان باعث اتحاد و همگرایی بی‌سابقه افکار عمومی ‌غرب نسبت به شوروی شد. تقریبا همه اعضا و متحدان ناتو یک ممنوعیت پروازی ۶۰ روزه برای پرواز به شوروی اعمال کردند.

کانادا امتیاز فرود هواپیماهای خطوط هوایی شوروی به کانادا را ممنوع کرد و مقامات شهر‌های تورنتو، کلگری و ونکوور برنامه‌های از پیش تعیین شده سیرک مسکو را لغو نمودند. ژاپن، استرالیا، فنلاند، مالزی، نیوزلاند، سنگاپور و تایلند هم در کنار اعضای ناتو، ضمن اعمال ممنوعیت‌های پروازی برای هواپیماهای اتحاد شوروی، عملکرد مقامات شوروی در پنهانکاری پس از حادثه را محکوم کردند. تبعات سیاسی و ابعاد تبلیغاتی منفی‌ حادثه برای حکومت شوروی چنان سنگین بود که بسیاری از کارشناسان جنگ سرد، سرنگونی پرواز ۰۰۷ را یک عامل کلیدی در روند فروپاشی شوروی تلقی می‌کنند.

در میان واکنش‌ها به حادثه سرنگونی پرواز ۰۰۷، واکنش رونالد ریگان را شاید بتوان کلید همگرایی بین‌المللی علیه اتحاد شوروی دانست.

ریگان که تنها پنج ماه پیشتر، طی یک نطق تاریخی شوروی را «امپراتوری شیطان» نامیده بود، در سخنرانی خود خطاب به مردم ایالات متحده در روز پنجم سپتامبر ۱۹۸۳ به شدت به حکومت شوروی تاخت و سرنگون کردن هواپیمای مسافربری کره‌ای را یک جنایت علیه بشریت دانست. ریگان در طول سخنرانیِ به شدت احساسی خود، با یادآوری درد و رنج بازماندگان، سرنگونی بوئینگ کره‌ای را عملی بربرانه نامید و خواهان عذرخواهی رسمی ‌شوروی شد. تمرکز دولت ریگان بر ایجاد همگرایی بین‌المللی، به همراه موج انزجار جهانی از عملکرد حکومت شوروی در انکار ماجرا، فضای مطبوعاتی و افکار عمومی ‌غرب را در مقیاسی بی‌سابقه علیه شوروی متحد کرد. ریگان که به دلیل تشبیه حکومت شوروی به «امپراتوری شیطان» هدف اتهامات جنگ‌طلبی قرار گرفته بود، توانست با استفاده از حادثه سرنگونی پرواز ۰۰۷ مقبولیت عمومی‌ خود را در میان مردم ایالات متحده افزایش دهد. حکومت شوروی تا زمان فروپاشی، ضمن تاکید بر ادعای عملیات جاسوسی پرواز ۰۰۷، از عذرخواهی از بازماندگان خودداری کرد.

*کاوه باوند پژوهشگر سیاست و تاریخ

Share